Prematüre bebekler – Prof. Dr. Yusuf Ünal Sarıkabadayı

Prof. Dr. Yusuf Ünal SARIKABADAYI

SANKO Üniversitesi Tıp Fakültesi
Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Ana Bilim Dalı

Prematüre bebekler

Normal gebelik dediğimiz süreç, anne adayının son adet kanamasının ilk gününden başlayıp doğuma kadar olan 40 hafta olmakla birlikte, 37–42 hafta arasında değişiklik gösterebilmektedir. Normal gebelik süresini tamamlayıp dünyaya gelen bebekler ‘miadında doğan’, gebeliğin 37’nci haftasından önce dünyaya gelen bebekler ise ‘prematüre yenidoğan’ kabul edilmektedir. Diğer bebeklere göre daha uzun süre hastanede kalmaya ihtiyaç duyan prematüre bebeklerin evde bakımları da oldukça önemlidir. Gebelik haftası azaldıkça riskleri artmakta ve takipleri zorlaşmaktadır.

Prematüre bebeklerin eve gidiş zamanı

Büyüyüp geliştikçe prematüre bebeklerin yoğun bakıma olan ihtiyaçları genellikle azalmaktadır. Bebeğin rahat şekilde emmeye başlaması, bebeğe bağlı cihazları çıkarmamız, vücut sıcaklığını oda ısısında muhafaza edebilmesi, kendi kendine (makinelere bağlı olmadan) nefes alıp verebilmesi, solunum durmasını en az 10 gün süreyle yaşamaması, düzenli şekilde kilo alması iyileşme belirtileri ve taburcu olabileceklerinin işaretleridir ki genellikle gebeliğin 36’ncı haftasından sonra görülmektedir. Ebeveynlerin, bebeğin yoğun bakımda olduğu süreçte evdeki hazırlıklarla ilgilenmesi gereklidir. Her şeyden önce evde bebeğinizin bakımını üstlenebileceğiniz konusunda kendinize güvenmeli, hastanenin sağlık personelinden beslenmesi, altının değişimi, banyosu gibi konularla bilgi alarak kendinizi hazırlamalısınız. Bebe evde ilaç kullanacaksa miktarını, zamanını ve nasıl vereceğinizi, kusma, ateş gibi acil durumlarda nasıl davranacağınızı doktorunuzdan ve sağlık personelinden öğrenip, en yakınızdaki hastane ve bebeğinizle ilgilenebilecek doktorun telefon numaralarını, acil ambulans servisi için 112’yi not ediniz. Bebeğinizle ilgili doktorunuza soru sormaktan çekinmemelisiniz. Ebeveyn bebekle evde zaman geçirdikçe rahatlar ve alışır. İncitmekten korkarak ona dokunmaktan ve kucağınıza almaktan tedirgin olmamalı, yenidoğan diğer bebekler gibi sevgi ve ilginize ihtiyacınız olduğunu unutmamalısınız.

Taburculuk için ev hazırlığı

Evde yaşayacağı doğru ortam, bebeğin yoğun bakımdaki döneminde planlanabilir. Doğru beslenmesi ve rahatlığı için altı aya kadar ebeveyn odasında, kendi yatağında; ardından da kendi odasında yatabilir. Bu odaların ısısının 22–25 °C arasında tutulması ve çok fazla eşya olmaması gerekir. Odanın güneş görmesi, sık havalandırılması ve odadaki ışığın parlak olmaması ya da parlaklığı ayarlanabilir olması daha doğru olacaktır. Evin aşırı kalabalık olmaması gerekir. Bebeğe dokunmadan ellerin yıkanması, ziyaretçi sayısında aşırıya kaçılmaması, evde küçük çocuğun zarar vermemesi için bebeğinle yalnız bırakılmaması, evin steril olması için endüstriyel temizlik ürünleriyle temizlenerek bebeğin daha çok zarar görmesine neden olunmaması gerekir. Bebeğin sigara dumanına maruz kalmamasına çok dikkat edilmeli. Akciğer gelişimini olumsuz etkileyen ve alt solunum yolu enfeksiyonlarında artış dahil pek çok problemin kaynağı sigara dumanı nedeniyle hastane günleri tekrar başlayabilir. Bunun yanında kulak enfeksiyonuyla ilgili işitme problemleri, zatürre, bronşit gibi sebeplerle hastane yatışı ve ani bebek ölümü sendromu (ABÖS) artışıyla ilişkisini gösteren çalışmalar da mevcuttur. Evde hatta bebeğin bulunduğu hiçbir yerde sigara içilmemelidir. Bebeğinizin yatağının yumuşak olmamasına, çarşafın gergin olmasına, yastık, battaniye, kıyafet, oyuncak gibi nesnelerin yatak içinde bırakılmamasına, bebeğin üzerini örterken göğüs hizasını geçmemeye özen gösterin. Tek parça rahat giysiler seçin, kundak yapmayın. Bir yaşına kadar yetişkinlerden bir kat fazla giydirilebilir. Tenine temas eden giysiler pamuklu, yumuşak olmalı, dikişleri rahatsız etmemelidir. İlk aylarda çamaşırlarını ayrı yıkayarak iki kez durulayın; mümkünse parfümsüz bebek çamaşır sabunu ya da enzimsiz deterjan kullanılmalıdır. Ev hayvanları ailenin önemli parçalarıdır ve evden gönderilmelerine gerek yoktur. Ancak onu bebeğinize hazırlamalı ancak bebeğin odasına girmemesini sağlamalısınız. Bunun için bebeğinizin kokusunun olduğu bir nesneyi taburculuk öncesi eve getirerek, bebeğinizle baş başa bırakmayarak ve yattığı odaya girmesine izin vermeyerek sorunu çözmeye çalışabilirsiniz.

Evde hayata merhaba

Ebeveynler, bebekle birlikte geçirilecek ilk günlerde ev düzeninde yapılması gereken yenilikler ve değişiklikler nedeniyle birtakım zorluklarla karşılaşabilir. Bebeğinizin beslenmesi, uyku düzeni ve solunumu sizi huzursuz edebilir. İlk başta bebeğinizin bakımıyla ilgilenmek çok zamanınızı alacaktır. Bilhassa ilk kez çocuk sahibi olan ebeveynler için bu hisler doğaldır. Anne ve babaları rahatlatacak ve endişelerinden arınmalarını sağlayacak öneriler şu şekilde sıralanabilir:

• Bebeğinizle aynı saatlerde uyumaya çalışınız.
• Bebeğiniz bu yeni ortamına ve yaşantısına uyum sağlayana kadar aile ve dost görüşmelerini erteleyiniz.
• Bebeğinizin bakımlarını eşinizle paylaşarak sırayla yapınız.
• Bebeğinizin beslenmesi ve temizliği için başka birinden destek alabilirsiniz.

Bebeğinizin beslenmesi

Prematüre bebekler genellikle miadında doğan bebeklere kıyasla daha sık ve daha uzun süreli beslendiklerinden, bez değişimleri de daha sık olabilmektedir.

Anne sütü ve formül besinler

Prematüre bebek hastanedeyken ilk zamanlarda serumla veya tüple beslenir. Bu dönemde fazla gelen anne sütünü steril anne sütü kaplarına doldurarak buzdolabında saklayabilirsiniz. Anne sütü özelliğini kaybetmeden ve bozulmadan oda ısısında dört saat, buzdolabında dört gün, derin dondurucuda altı ay saklanabilir. Bebeğinizin daha sonra ihtiyacı olduğunda bu kaplardaki anne sütünü eritip bebeğinize verebilirsiniz. Bebeğin, miadında doğan bebeklerle arasındaki farkı kapatabilmesi için anne sütünün yetmediği durumlarda doktorunuzun önerisi ile eklemeler, sıvı veya toz özel prematüre formüllerden kullanılabilir. Bebeğinizin beslenmesinde formüller kullanıyorsanız hazırlamış olduğunuz içerik oda ısısında iki saat, buzdolabında ise bir gün bozulmadan kalabilir; fakat içeriğin bulunduğu beslenme aracı bebeğin ağzına değmemiş olmalıdır. Bebeğinizin düzeltilmiş yaşı altıncı aya ulaştığında ve destekli oturabildiğinde diğer bebekler gibi katı gıdalar tüketmeye başlayabilir. Ayrıca bebeğinizin takibinde demir ve vitamin damlaları gibi doktorunuz tarafından yapılan takviye önerilerine uyulmalıdır.

Beslenme düzeni

Her bebek ihtiyacına göre beslenmelidir. Bebeğiniz ilk haftalarda düzensiz besleniyor gibi gelebilir. Sık ve yeterli beslenen bebek, fazla olan beslenmeyi durduracaktır. Bebekler açlık hissini şu hareketlerle ifade ederler: başını çevirerek aranır; parmaklarını ve elini emer ya da emme hareketleri yapar; dokunduğunuzda ağzını açar. Bebeğinizi beslerken dikkatle izleyerek iyi emdiğinden ve yuttuğundan emin olmalısınız. Emmesi sırasında yavaşladığını veya durduğunu fark ederseniz nazik bir uyarıyla emme ve yutmayı hatırlatabilirsiniz. Yeterli beslenen prematüre bebekler günlük en az 6–8 defa bezini ıslatır. İdrarı açık renklidir, dışkısı genellikle yumuşak, sarı ve pürtüklü kıvamlıdır. İyi beslenen bebek doymuş ve huzurludur, düzenli büyür. Bebeğin haftalık yaklaşık 200 g kilo artışı beklenir; ancak farklı bebekler farklı hızlarda da kilo alabilirler. Uzun süren beslenmeler sizi ve bebeğinizi yoracağından bebeğinizin her beslenme süresi 20–30 dakikadan fazla olmamalıdır. Bebeğiniz büyüyüp güçlendikçe bu süreler kısalacak; ilk iki–üç ayın sonunda üç–dört saat aralıklarla beslenmek genellikle yeterli olacaktır. Gece de beslenmek isteyen bebeklerde altı ay civarında gecede bir beslenmeye iner. Bebeğiniz beslenmek istemiyorsa sabırlı olun, denemekten vazgeçmeyin, pozisyonunun doğruluğunu kontrol edin. Evde sütünüzü sağmaya devam etmek konusunu göğsünüzün dolgunluğuna ve bebeğinizin beslenme durumuna göre değerlendirin. Süt üretimini artırıp bebeğiniz iyi besleninceye kadar sağmaya devam etmek gerekebilir.

Beslemede dikkat edilmesi gerekenler

Sağlık çalışanları taburculuk öncesinde beslemede dikkat edilmesi gereken kurallar hakkında eğitimler verir. Uygun olmayan koşullarda hazırlanan besinlerin ishal ve enfeksiyon hastalıklarına yol açmasından dolayı evde bu kurallara ve temizlik kriterlerine uyulması büyük önem taşımaktadır. Toz formül besinler evde hazırlanırken bazı noktalara dikkat edilmesi gerekir. Hazırlamadan önce ellerinizi mutlaka yıkayın ve hazırlanacak alanı temizleyin. Besini her öğün taze hazırlayın. Kaynamış ve ılıtılmış içme suyunu doktorunuzun belirttiği miktarda biberona koyun ve içine yeterli miktarda formül besini kendi ölçeğiyle, üstünü düzleyerek ekleyin. Kapağını kapattığınız biberonu çalkalayıp biberon emziğini ucuna el değdirmeden steril biçimde takın. Bileğinizin iç kısmına 1–2 damla damlatınız; ılıksa besinin ısısı uygundur. Formül besini verirken bebeğin başının hafif dik konumda olmasına özen gösteriniz. Bebeğin ara ara nefes almasını ve biberonu dik tutarak hava yutmamasını sağlayınız. Besin artarsa atınız; sonraki beslenme için kesinlikle kullanılmamalıdır. Besini hazırladığınızda kesinlikle termos veya şişe ısıtıcılarında sıcak muhafaza etmeyiniz. Bebeklerin çoğu beslenme veya emzirmeden sonra bir parça sütü çıkarabilir. Üç aydan küçük bebeklerin yüzde 80’i ise en az günde bir kere kusabilir. Fışkırır biçimde bol miktarda değilse, kilo alması normalse bunlar önemli değildir; sebep reflü olabilir. O takdirde öğürme, tıkanma veya karın ağrısı gibi durumlarla karşılaşabilirsiniz. Bu durumda acele etmeden sakin bir ortamda emzirme, sonrasında gaz çıkarma, biberonla beslenenlerde arada gaz çıkarması ve emzik deliğini ayarlama, beslenmeden sonra yumuşak oyunlar oynama, yatağın başının bir miktar yükseltilmesi etkili olabilir. Ancak bebeğin başının altına yükseltici nesne koymayın; 12 aydan Önce de kesinlikle yastık kullanmayın. Genellikle bebeklerde reflü ilk yaş içinde ortadan kalkar.

ANİ BEBEK ÖLÜMÜ SENDROMU

Birinci yaş gününe kadar Ani Bebek Ölümü Sendromu (ABÖS) riskinin, yan ve yüzüstü yatan bebeklerde daha çok olduğundan bebek sürekli sırtüstü yatırılmalıdır. ABÖS riskini azaltmak adına sert yatak ve gergin çarşafa özen gösterilmelidir. Sürekli sırtüstü pozisyonunda yatmanın bebeğinizin kafasının arka kısmını düzleştirmesini önlemek için başın sağ–sol pozisyonu değiştirilebilir ya da bebek uyanıkken ve gözetim altında yüzüstü bırakılabilir. ABÖS bir yaşından küçük bebeklerde tam otopsi, ölüm yeri incelemesi ile klinik öykü değerlendirilmesiyle açıklanamayan yaşam kaybıdır. Önemli risk faktörleri arasında düşük doğum ağırlığı ve/veya erken doğum bulunmaktadır. Bunların yanında risk faktörleri arasında sigara dumanına maruziyet, annenin 20 yaşından küçük olması, yüzüstü uyuma pozisyonu, yumuşak yatak ile aşırı ısınma bulunur. Genellikle bebek iki–dört aylıkken, yüzde 90’ı ise altı aydan önce görülmektedir. Nedeni tam olarak bilinmemekle birlikte, sırtüstü yatma pozisyonu ile sıklığı yarıya inmiştir. Evde solunum ya da kalp monitörü kullanılması ABÖS riskini düşürmemektedir.

Ani Bebek Ölümü Sendromu’nu önlemek için aşağıdaki önerilere dikkat ediniz:

• Bebeğinizi yüzüstü yatırmaktan kaçının, sırtüstü yatırın.
• Bebek yatağı bebeklere özel sert ve düzgün yüzeyli bir yatak olmalıdır, havalı yatak kullanmayın.
• Bir yaşından önce yastık ve yünlü yorganları kullanmayın.
• Bebeği yatağın alt ucuna yakın yatırın, sadece göğsüne kadar örtün, başını örtmeyin; örtü ve çarşafı yatağın altına sıkıştırın.
• Yatakta yumuşak oyuncak bırakmayın.
• Giysilerinde nazar boncuğu, çengelli iğne gibi zarar verebilecek nesneler kullanmayın.
• İlk altı ay geceleri ebeveynlerle aynı odada ama ayrı yatakta yatırın.
• Bebeğinizi çok soğuk veya çok sıcak ortamda bulundurmayın.