Anne Babaların Ergenlere Yaklaşımı ve Ergen Psikososyal Gelişimi Üzerindeki Etkileri

Ergenlik, çocukluk ile yetişkinlik arasında yer alan ve bireyin kimlik kazanımı sürecinde merkezi bir rol oynayan gelişimsel bir dönemdir. Dünya Sağlık Örgütü (WHO) ergenliği 10–19 yaş aralığı olarak tanımlamaktadır. Bu dönemde yaşanan hızlı fiziksel değişimlerin yanı sıra bilişsel kapasitede artış, soyut düşünmenin gelişimi ve duygusal yoğunluk dikkat çekmektedir (Steinberg, 2014).

Ergenlik sürecinin sağlıklı bir şekilde atlatılmasında aile sistemi ve özellikle anne babaların tutumları kritik bir role sahiptir. Ebeveynlerin ergenin özerklik ihtiyacına nasıl yanıt verdiği, sınır koyma biçimleri ve iletişim tarzları; ergenin psikolojik uyumunu doğrudan etkilemektedir.

 Ergenlik Döneminin Gelişimsel Özellikleri

Ergenlik döneminde beyin gelişimi henüz tamamlanmamıştır. Özellikle yürütücü işlevlerden sorumlu olan prefrontal korteksin gelişimi, yirmili yaşların ortalarına kadar devam etmektedir. Buna karşın limbik sistemin erken olgunlaşması, ergenlerde duygusal tepkilerin yoğun ve ani yaşanmasına neden olmaktadır (Casey, Jones & Hare, 2008).

Bu nörogelişimsel dengesizlik, ergenlerin risk alma davranışlarına yatkınlığını, duygu düzenleme güçlüklerini ve ebeveynlerle yaşanan çatışmaları açıklayan temel faktörlerden biridir. Dolayısıyla ebeveyn-ergen çatışmaları çoğu zaman patolojik değil, gelişimsel bir bağlamda değerlendirilmelidir.

 Ebeveyn Tutumları ve Ergen Gelişimi

      Ebeveynlik Stilleri

Baumrind (1971) ebeveyn tutumlarını dört temel başlık altında incelemiştir: otoriter, izin verici, ihmalkâr ve demokratik ebeveynlik. Araştırmalar, demokratik ebeveynlik stilinin ergen gelişimi açısından en koruyucu tutum olduğunu göstermektedir (Steinberg, 2001).

Demokratik ebeveynler:

Net sınırlar koyar,

Ergenin görüşlerini dikkate alır,

Açıklayıcı ve destekleyici bir iletişim tarzı benimser.

Bu yaklaşım, ergenlerde daha yüksek benlik saygısı, akademik uyum ve psikolojik dayanıklılık ile ilişkilidir.

      Otoriter ve İzin Verici Tutumların Riskleri

Otoriter ebeveynlik; katı kurallar, düşük duygusal yakınlık ve cezalandırıcı yaklaşımlarla karakterizedir. Bu tutum, ergenlerde içe kapanma, kaygı bozuklukları ve düşük öz-yeterlik ile ilişkilidir (Maccoby & Martin, 1983).

İzin verici ebeveynlikte ise sınırların yetersiz olması; dürtü kontrol güçlükleri, sorumluluk almada zorlanma ve riskli davranışlarda artışla sonuçlanabilmektedir.

 Bağlanma Kuramı Perspektifinden Ergen–Ebeveyn İlişkisi

Bağlanma kuramına göre, erken çocuklukta kurulan güvenli bağlanma ilişkisi, ergenlikte de bireyin stresle başa çıkma ve duygu düzenleme kapasitesini etkilemektedir (Bowlby, 1988). Güvenli bağlanmaya sahip ergenler, özerklik arayışlarını ebeveynleriyle bağlarını koparmadan sürdürebilmektedir.Ebeveynlerin bu dönemde hem “güvenli üs” hem de “keşfe izin veren figür” rolünü dengeleyebilmesi, sağlıklı psikososyal gelişimin temelini oluşturmaktadır.

 Duygu Düzenleme ve Ebeveyn Desteği

Ergenlikte duygu düzenleme becerileri henüz tam olarak gelişmemiştir. Ebeveynlerin ergenin duygularını küçümseyen, bastıran veya yargılayan yaklaşımları; duygu düzenleme güçlüklerini artırabilmektedir. Buna karşılık, duyguları adlandıran, kabul eden ve düzenlemeye yardımcı olan ebeveyn tepkileri; ergenin psikolojik sağlamlığını güçlendirmektedir (Morris et al., 2007).

 Sonuç ve Klinik Çıkarımlar

Anne babaların ergenlere yaklaşımı; kontrol ve serbestlik arasında kurulan denge, iletişim biçimi ve duygusal erişilebilirlik üzerinden şekillenmektedir. Ergenlik dönemini “problemli” bir süreç olarak görmek yerine, gelişimsel bir dönüşüm dönemi olarak ele almak; ebeveyn-ergen ilişkisinde çatışmayı azaltmakta ve güveni artırmaktadır.

Klinik uygulamalarda ebeveynlere yönelik psikoeğitim çalışmalarının; ergen ruh sağlığını desteklemede etkili bir müdahale alanı olduğu görülmektedir.

Kaynakça (APA)

Baumrind, D. (1971). Current patterns of parental authority. Developmental Psychology, 4(1), 1–103.
Bowlby, J. (1988). A secure base: Parent-child attachment and healthy human development. New York: Basic Books.
Casey, B. J., Jones, R. M., & Hare, T. A. (2008). The adolescent brain. Annals of the New York Academy of Sciences, 1124, 111–126.
Maccoby, E. E., & Martin, J. A. (1983). Socialization in the context of the family: Parent-child interaction. In P. H. Mussen (Ed.), Handbook of child psychology (Vol. 4, pp. 1–101). New York: Wiley.
Morris, A. S., Silk, J. S., Steinberg, L., Myers, S. S., & Robinson, L. R. (2007). The role of the family context in the development of emotion regulation. Social Development, 16(2), 361–388.
Steinberg, L. (2001). We know some things: Parent–adolescent relationships in retrospect and prospect. Journal of Research on Adolescence, 11(1), 1–19.
Steinberg, L. (2014). Age of opportunity: Lessons from the new science of adolescence. Boston: Houghton Mifflin Harcourt.